पुणे – झेंडू (Marigold) संपूर्ण भारतात उगवले जाणारे फुलांचे पीक, मेक्सिकोमध्ये उगम पावते. त्याच्या उपयुक्ततेमुळे आणि सहजपणे घेतलेल्या फ्लॉवर-पीकमुळे ते राजस्थानमध्ये खूप लोकप्रिय झाले आहे. त्याची व्यावसायिक लागवड शेतकऱ्यांसाठी खूप (agriculture news) फायदेशीर आहे. झेंडूच्या (Marigold) फुलाचा जास्त वापर औषध म्हणून केला जातो. पानांच्या पेस्टचा उपयोग फोडांवर उपचार करण्यासाठी केला जातो आणि पानांचा रस कानदुखीवर वापरला जातो आणि फुलांचा रस रक्त शुद्ध करण्यासाठी वापरला जातो. टोमॅटो, वांगी इत्यादी पिकांमध्ये (agriculture news) नेमाटोड लावण्यासाठी झेंडू (Marigold) लागवडीचा वापर केला जातो….

झेंडूचे प्रामुख्याने दोन प्रकार आहेत :

फ्रेंच झेंडू: या प्रजातीची फुले 2.5 ते 5 सेमी लहान असतात. झाडांची उंची 25-50 सें.मी. असे घडत असते, असे घडू शकते. या जातीला भरपूर फुले येतात. या फुलांचा रंग पिवळा, केशरी, जांभळा आणि लाल इ.

आफ्रिकन झेंडू: मोठ्या फुलांसह आफ्रिकन जाती सुमारे 5-7 सें.मी. रुंद आणि झाडाची उंची 45-100 सें.मी. असे घडत असते, असे घडू शकते.

फुलांचा रंग हलका पिवळा आणि केशरी असतो. यापैकी बहुतेक जाती फुलांच्या व्यावसायिक लागवडीसाठी वापरल्या जातात.

जमीन निवड :
चांगले कंपोस्ट असलेली हलकी चिकणमाती माती यासाठी उत्तम आहे. नदीच्या वाळूवर त्याची चांगली लागवड होते.

बियाणे दर आणि पेरणी :
झेंडूची लागवड बियाण्याद्वारे सहज करता येते. रोपांची लागवड साधारणपणे नर्सरीमध्ये केली जाते आणि रोपांचे हस्तांतरण शेतात केले जाते, बियाण्याचे प्रमाण 200 ग्रॅम ते 300 ग्रॅम प्रति हेक्टर ठेवावे.

झेंडूची थेट शेतात पेरणी करण्यासाठी बियाणे दर हेक्टरी 1.5 ते 2 किलो ठेवले जाते. राजस्थानमध्ये झेंडूची पेरणी मे ते जून, ऑगस्ट ते ऑक्टोबर आणि फेब्रुवारी ते मार्च या काळात केली जाते.

खते :
जुलै महिन्यात 200-250 क्विंटल कुजलेले शेण, 50 किलो नायट्रोजन, 50 किलो स्फुरद आणि 50 किलो युरिया प्रति हेक्‍टरी शेतात टाकावे. लावणीनंतर सुमारे 1 महिन्यानंतर उभ्या पिकाला प्रति हेक्‍टरी 40 किलो युरिया पाणी देऊन द्यावे.

वृक्षारोपण :
रोपे सुमारे 3 आठवडे जुनी झाल्यावर शेतात लागवड करा आणि लागवडीनंतर लगेच पाणी द्या आणि संध्याकाळच्या ओळीत रोपे लावा. ओळ ते ओळ आणि रोप ते रोप अंतर 45 ते 60 सें.मी. ठेवले पाहिजे.

सिंचन आणि तण व्यवस्थापन :
वेळोवेळी सिंचन व खुरपणी करावी. रब्बी पिकात 10-15 दिवसांच्या अंतराने आणि उन्हाळी पिकात 5-6 दिवसांच्या अंतराने पाणी देणे आवश्यक आहे.

2-3 खुरपणी पुरेसे आहेत जेणेकरून काही माती पिकाला झाकून ठेवते आणि झाडे (Marigold) पडत नाहीत.

रोग आणि कीटक :
झेंडूवर कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव कमी असतो कारण ही एक कडक वनस्पती आहे. विषाणूमुळे होणारा रोग दूर करण्यासाठी काही वेळा झाडे उपटून जाळून टाकावीत.

खराब ड्रेनेजमुळे फूटरूट नावाचा रोग (Marigold) होतो, ज्याला 0.5% काढून टाकणे आवश्यक आहे.

उत्पन्न :
झेंडूला सुमारे 2 महिन्यांनी फुले द्यायला लागतात, फुले संध्याकाळी तोडावीत. फुलांचे उत्पादन हेक्टरी 30,000 ते 40,000 किलो असते.